Patron szkoły

Józef Ignacy Kraszewski (ur. 28 lipca 1812 w Warszawie, zm. 19 marca 1887 w Genewie) – polski pisarz, publicysta, wydawca, historyk, działacz społeczny i polityczny, autor z największą liczbą wydanych książek i wierszy w historii literatury polskiej. Pseudonimy literackie: Bogdan Bolesławita, Kaniowa, Dr Omega, Kleofas Fakund Pasternak, JIK, B.B. i inne.
Kraszewski urodził się w Warszawie w ziemiańskiej rodzinie Jana i Zofii z Malskich. Rodzice mieszkali na Grodzieńszczyźnie w swoim majątku Dołha koło Prużany. Rodzina pieczętowała się herbem Jastrzębiec. Matka szukała w Warszawie schronienia w obawie przed wojną francusko-rosyjską. Oboje rodzice pojawiali się w późniejszej twórczości Kraszewskiego, jako wzorce postaci powieściowych. Ojciec, Jan Kraszewski (1788–1864), chorąży powiatu prużańskiego, został przedstawiony w roli seniora rodziny w Powieści bez tytułu (1855). Zofię Kraszewską (1791–1859) syn sportretował m.in. w Pamiętnikach nieznajomego (1846). Józef Ignacy był najstarszy z pięciorga rodzeństwa; najmłodszy brat Kajetan (1827–1896) także zajął się literaturą, był autorem opowiadań i powieści.Kraszewski wychowywał się w Romanowie w powiecie włodawskim (obecnie powiat bialski), pod opieką babki Zofii Malskiej i prababki Konstancji Nowomiejskiej. Wyniósł stamtąd pierwsze zainteresowania kulturą i literaturą. W latach 1822–1826 kształcił się w szkole wydziałowej w Białej Podlaskiej, zwanej wówczas Akademią Bialską, od 1826–1827 w szkole wojewódzkiej w Lublinie, wreszcie od 1827 do 1829 roku w gimnazjum w Świsłoczy, gdzie zdał egzamin dojrzałości.We wrześniu 1829 podjął studia na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Wileńskiego, wkrótce przeniósł się na literaturę. Pod pseudonimem Kleofasa Fakunda Pasternaka ogłaszał pierwsze utwory literackie drukowane w petersburskim „Bałamucie” (1830) i w wileńskim „Noworoczniku Litewskim” (1831). Brał aktywny udział w życiu studenckim, także w gronie spiskowców. 3 grudnia 1830 wraz z grupą młodzieży został aresztowany. Pobyt w więzieniu (potem w szpitalu więziennym) trwał do marca 1832; Kraszewski otrzymał nakaz osiedlenia się w Wilnie z dozorem policyjnym, ale tylko do końca 1832 r. Od grożącej mu branki do wojska na Kaukaz uratowało go wstawiennictwo ciotki (przełożonej wileńskich wizytek) u generał-gubernatora. W późniejszych latach Kraszewski twierdził, że w początkowej fazie procesu był nawet skazany na śmierć. Wyniósł z tego okresu stosunek do zbrojnej walki powstańczej – odnosił się do niej ze zrozumieniem, ale i niechęcią, brakiem wiary w powodzenie.W okresie przymusowego pobytu w Wilnie prowadził historyczne badania źródłowe, co po latach zaowocowało m.in. czterotomową historią tego miasta, Wilno od początków jego do roku 1750, spisywaną w latach 1840–1842, a także kilkoma powieściami. Zaangażował się w popularyzację źródeł historycznych, inicjował wydawanie pamiętników i diariuszy. Z wielu takich źródeł korzystał w swojej twórczości.Niedługo potem osiadł w rodzinnej wsi Dołha, gdzie u boku ojca nabierał doświadczenia w pracy gospodarskiej. Wkrótce zawarł związek małżeński (10 czerwca 1838) z Zofią Woroniczówną, bratanicą prymasa Jana Pawła Woronicza. W 1838 wraz z żoną osiedlił się na Wołyniu. Początkowo był dzierżawcą wsi Omelno (powiat łucki), następnie w 1840 roku zakupił wieś Gródek koło Łucka. Tam, obok codziennych zajęć gospodarskich, musiał zmierzyć się z procesem o zatajone zadłużenie ciążące na wiosce. Odbył w tym okresie kilka podróży, m.in. do Kijowa i Odessy, które zaowocowały Wspomnieniami Odessy, Jedyssanu i Budżaku (1845–1846). W 1846 gościł w Warszawie, rok później na leczeniu w Druskienikach. W 1848 Kraszewski sprzedał Gródek i przeniósł się do kolejnego nabytku – wsi Hubin (położonej również w powiecie łuckim). Stąd, zrażony niepowodzeniami gospodarskimi, a zarazem przymuszony koniecznością kształcenia czwórki dzieci (Konstancja, ur. 1839; Jan, ur. 1841; Franciszek, ur. 1843; Augusta, ur. 1849), przeniósł się w 1853 do Żytomierza, gdzie mieszkał do 1860, pracując jako kurator szkolny.W Żytomierzu, będącym w tym okresie 40-tysięcznym miastem, ośrodkiem życia społecznego i towarzyskiego polskiej szlachty oraz siedzibą carskich władz gubernialnych, Kraszewski pełnił szereg funkcji i godności.
Był m.in. kuratorem szkół polskich (o ograniczonych kompetencjach), dyrektorem Teatru Żytomierskiego (od 1856), dyrektorem Klubu Szlacheckiego, prezesem Towarzystwa Dobroczynności. Cieszył się jednocześnie rosnącą sławą jako pisarz. Mimo pełnionych godności szlacheckich Kraszewski dostrzegał problemy społeczne i występował przeciwko systemowi pańszczyźnianemu, ogłosił m.in. memoriał popierający projekt nadania ziemi chłopom, przedstawiony na zjeździe gubernialnym szlachty w Żytomierzu na początku 1858. Wkrótce, po odbyciu w 1858 półrocznej podróży po Europie, nabrał także sympatii do idei demokratycznych i gospodarczych zachodniej Europy.Równocześnie nie zaniedbuje działalności literackiej i wydawniczej, między innymi w latach 1841–1851 redaguje wileńskie „Atheneum”, od roku 1837 jest współpracownikiem „Tygodnika Petersburskiego”, od roku 1851 „Gazety Warszawskiej”. W tym okresie parokrotnie odwiedza Odessę i Warszawę.Po powrocie z podróży pisarz poróżnił się ostatecznie ze środowiskiem szlachty wołyńskiej i podjął decyzję o przeniesieniu się do Warszawy (1881), gdzie przez trzy lata mieszkał przy ulicy Mokotowskiej 48. Został redaktorem „Gazety Codziennej” Leopolda Kronenberga (1859), podnosząc znaczenie pisma (co wyraziło się m.in. kilkunastokrotnym wzrostem liczby prenumeratorów).
Propagował kapitalistyczne formy gospodarki rolniczej, inwestycje, uprzemysłowienie, rozwój kolei, tworzenie zrzeszeń handlowo-finansowych. Odbywał dalsze podróże zagraniczne, był w Belgii i Francji (dwukrotnie), Włoszech, Rosji (1858). Angażował się w działalność polityczną emigracji i analizował możliwość wybuchu powstania (opublikował w Paryżu broszurę Sprawa polska w r. 1861, 1861). Zgodnie z nabytymi przed trzydziestu laty poglądami nie był zwolennikiem powstania, starając się publikacjami w „Gazecie Polskiej” (1861 nastąpiła zmiana nazwy z „Gazeta Codzienna”) tonować atmosferę przedpowstańczą. Został członkiem Delegacji Miejskiej.Jednak jako zdecydowany krytyk polityki margrabiego Wielopolskiego, a także mając opinię „człowieka Kronenberga” (lidera stronnictwa Białych), pod koniec stycznia 1863 został zmuszony do opuszczenia Warszawy. Wyjechał do Drezna.W Dreźnie, od czasów rozbiorowych jednym z głównych ośrodków polskiej emigracji, Kraszewski zajął się pomocą dla szukających schronienia za granicą powstańców styczniowych.
W pracy literackiej skupił się na publicystyce politycznej, pod pseudonimem Bogdan Bolesławita ogłosił szereg powieści o tematyce powstańczej. Utwory te zamknęły mu drogę powrotną do Warszawy po upadku powstania, odbywał natomiast kolejne podróże po Europie, w pierwszych latach emigracji szukając wsparcia dla sprawy powstańczej, potem także dla kuracji i wypoczynku – obok klęsk narodowych Kraszewski przeżywał niepowodzenia prywatne, problemy finansowe, długi zięcia i syna Jana, deportację brata Lucjana do Rosji, zesłanie zięcia i wyjazd wraz z nim córki Konstancji z dziećmi.Jako doświadczony dziennikarz podjął w 1865 pracę redaktora tworzonego we Lwowie pisma „Hasło”. Spotkał się z dużym zawodem – nie otrzymał zezwolenia na pobyt we Lwowie i został zmuszony do współpracy na odległość, nie mógł też forsować swoich poglądów; dla właścicieli pisma, lwowskich ziemian, „Hasło” miało być raczej forum poglądów konserwatywnych, a nazwisko Kraszewskiego magnesem dla czytelników. Ostatecznie nic z tych planów nie wyszło, „Hasło” upadło po pół roku.Mimo niepowodzenia we Lwowie pisarz nadal planował osiedlenie się w Galicji. W 1866 został obywatelem Krakowa, a wkrótce Austrii. Plany pozostania na stałe zostały podważone obserwacjami poczynionymi w Galicji, które unaoczniły Kraszewskiemu siłę konserwatyzmu. Wyrazem tego stała się klęska Kraszewskiego w staraniach o katedrę literatury polskiej na Uniwersytecie Jagiellońskim, które pisarz przegrał z faworytem konserwatystów Stanisławem Tarnowskim, mimo iż konkurent nie spełniał wymogów formalnych. Po kolejnym niepowodzeniu – fiasku planów kupna krakowskiego „Czasu” (który niebawem stał się czołowym pismem konserwatystów, a potem stańczyków) – Kraszewski założył w 1868 własną drukarnię w Dreźnie. Nie był to dobry interes, już w 1871 został zmuszony do odsprzedania drukarni ze stratą finansową; skutkiem przedsięwzięcia pozostało obywatelstwo saskie, które w 1871 przeszło na Obywatelstwo Rzeszy Niemieckiej.Od roku 1873 poświęca się wyłącznie pracy literackiej. Parokrotnie w okresie drezdeńskim odwiedzał Galicję i Poznańskie, w r. 1879 podczas jubileuszu pięćdziesięciolecia pracy literackiej entuzjastycznie przyjmowany w Krakowie, w r. 1882 we Lwowie założył „Macierz Polską”. W r. 1883 aresztowany w Berlinie pod zarzutem działalności wywiadowczej na rzecz Francji (Kraszewski finansował z własnych pieniędzy sieć wywiadowczą z pobudek patriotycznych. W uznaniu zasług prezydent Francji, marszałek Mac Mahon, chciał nadać Kraszewskiemu Krzyż Komandorski Legii Honorowej). Na procesie w Lipsku został skazany na 3 i pół roku więzienia w twierdzy w Magdeburgu. Z powodu choroby płuc w 1885 roku został wypuszczony za kaucją. Wyjechał do Szwajcarii, a później do San Remo. Umarł w Genewie, został pochowany w krypcie zasłużonych na Skałce w Krakowie.

Twórczość: W licznych utworach zawarł obraz współczesnego mu społeczeństwa oraz naszej narodowej przeszłości. W powieściopisarstwie Kraszewskiego wyróżnić można trzy okresy: młodzieńczy (1830–1838), wołyńsko-warszawski (1838–1863) i okres drezdeński (od 1863). Po cyklu powieści współczesnych i ludowych ostatni okres twórczości obfitował w powieści historyczne, dotyczące zarówno czasów starożytnych („Rzym za Nerona”), XV wieku („Krzyżacy 1410”), wieku XVIII (trylogia saska oraz późniejsze „Saskie ostatki”), jak i innych, np. „Sto diabłów”, „Macocha”, „Warszawa 1794”. Niezwykle płodny, zadziwiający ogromem swych prac, Kraszewski napisał i wydał około 600 tomów, nie licząc w tym pracy redakcyjnej, mnóstwa artykułów w czasopismach i olbrzymiej korespondencji prywatnej. Najważniejszym działem twórczości Kraszewskiego są powieści, w ciągu 57 lat napisał ich 232, w tym 144 powieści społecznych, obyczajowych i ludowych, 88 historycznych. Stał się w nich wychowawcą narodowym we wszelkich kierunkach pracy oświatowej, naukowej i społecznej, reformatorem powieści polskiej przez nadanie jej oryginalnych cech, swoiste przetworzenie wzorów obcych, wprowadzenie różnorodności motywów, odtworzenie całokształtu życia polskiego na podstawie materiału opartego na obserwacji, oraz przez podniesienie jej na wysoki nieraz poziom artyzmu; dziełami swymi wpłynął Kraszewski wydatnie na współczesny mu rozwój polskiej twórczości powieściowej i na jej późniejszy rozkwit, od Sienkiewicza aż po czasy ostatnie, gdy po przejściowym niedocenianiu zalet artystycznych twórczości Kraszewskiego, popularność pisarza wchodzi w okres renesansu.

Działalność literacka: W innych dziedzinach działalności pisarskiej nie ma już Kraszewski tego znaczenia, co na polu powieści, i tu jednak wyrasta nieraz ponad przeciętność. Spośród lirycznych utworów Kraszewskiego („Poezje” 1838, II. wyd. 1843, III. wyd. 1887) niektóre pozostają popularne po dziś dzień, na przykład powszechnie znany wiersz „Dziad i baba”. Za najlepszy utwór poetycki Kraszewskiego uchodzą „Hymny boleści” (1851) o bardzo pięknej formie. Najobszerniejszy poemat, trylogia epiczna „Anafielas” (1840–1846) na tle dziejów Litwy, w swoim czasie ceniony, dziś już zapomniany. Z utworów dramatycznych wysoką wartość mają tak zwane komedie kontuszowe, m.in. „Miód kasztelański” (1860), a zwłaszcza „Panie Kochanku” (1867). Bardzo rozległą była działalność Kraszewskiego na polu krytyki literackiej i artystycznej, wiele tym sprawom poświęca miejsca w swych artykułach i rozprawach w czasopismach, i w kilku oddzielnie wydanych tomach. Niektóre z jego prac historyczno-literackich były pierwszymi poważnymi opracowaniami danych zagadnień, m.in. dał obszerne studia o Syrokomli (1863) i o Krasickim (1879). Zasłużył się też jako wydawca tekstów, m.in. listów Zygmunta Krasińskiego (1882–1883), pism Kazimierza Brodzińskiego (1874, 8 tomów), polskiego przekładu dzieł Szekspira (1876). Sam Kraszewski tłumaczył „Boską komedię” Dantego (znane tylko fragmenty) i parafrazował komedie Plauta (1887). Zajęcie się Kraszewskiego współczesnym ruchem filozoficznym, zwłaszcza Heglem, poza kilkoma rozprawami krytycznymi, odbiło się najwydatniej w niektórych jego powieściach. Bardzo pokaźną i obfitą była praca Kraszewskiego w dziedzinie badań historycznych, którym poświęcał się już od lat najwcześniejszych. Należy tu wymienić prace z dziejów Litwy, dzieło pt. „Polska w czasie trzech rozbiorów” (1873–1875, 3 t., nowe wyd. 1902–1904), oraz liczne wydania źródeł. Z prac z historii sztuki należy przytoczyć „Sztukę u Słowian, szczególniej w Polsce i Litwie przedchrześcijańskiej” (1860), jako pierwszą poważniejszą próbę opracowania tego przedmiotu. Wiele cennych spostrzeżeń z zakresu sztuki zawierają „Kartki z podróży 1858–1864” (1866), „Księga druga” (1874) i niektóre powieści, np. „Sfinks”. Zamieszczone tu opisy zabytków włoskich stawiane są wyżej niż podobne opisy Józefa Kremera. Wymienione wyżej dzieła należą właściwie do działu książek podróżniczych, których Kraszewski napisał więcej – niejednokrotnie dając bardzo artystyczne opisy zwiedzanych krajów – m.in. „Wspomnienia Wołynia, Polesia i Litwy” (1840, 2 t., II. wyd. 1866), „Obrazy z życia i podróży” (1842, 2 t.), „Wspomnienia Odessy i t. p.” (1845–1846, 3 t.), „Wieczory wołyńskie” (1859). Bardzo obszerną była redaktorska i publicystyczna działalność Kraszewskiego: „Athenaeum”, „Gazeta Codzienna (Polska)”, miesięcznik „Przegląd Europejski naukowy, literacki i artystyczny” (1862–1863), lwowskie „Hasło” (1865), poznański „Omnibus” (1869), drezdeński „Tydzień” (1870), wreszcie „Rachunki” (1867–1870), które śmiałością poglądów zdobyły sobie dużą poczytność. Kraszewskiego działał też jako pisarz dla dzieci, m.in. „Bajeczki” (1882, IV. wyd. 1917) oraz autor piszący dla ludu (planowane dwa tomiki z r. 1862, rozpoczęte wydawnictwo „Biblioteki ludowej”).

Wydania zbiorowe utworów Kraszewskiego: Wydania zbiorowe: „Zbiór powieści” (1872–1876, 102 t.); „Wybór pism” (1878, 15 t.); „Wybór powieści” (1883, 80 t.) ; „Powieści historyczne” (1876–1889, 78 t., parokrotnie przedrukowywane, ostatnio w zmienionym wyborze i układzie, 1929–1930); „Wybór pism” (1884–1894, 10 t., najlepszy z dotychczasowych). Oddzielne, nowsze wydania w „Bibliotece Narodowej” i w „Wielkiej Bibliotece”. Bibliografia Karola Estreichera (1887) i P. Chmielowskiego (1894). Podstawowa monografia zbiorowa w „Książce jubileuszowej” (1880), monografia Piotra Chmielowskiego (1888), studia Bronisława Chlebowskiego, Wiktora Hahna i wielu innych

Kraszewski jako malarz i grafik:Kraszewski jako malarz i grafik był uczniem Bonawentury Dąbrowskiego w Wilnie, malował widoki akwarelowe, rysował portrety, był też zręcznym akwaforcistą. Rysunki i akwarele Kraszewskiego posiadają: Muzea Narodowe w Krakowie i Warszawie oraz Galeria Mielżyńskich w Poznaniu, akwaforty Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego w Krakowie, Muzeum Wielkopolskie w Poznaniu i Pracownia-Muzeum J.I. Kraszewskiego w Poznaniu. 
Utwory Kraszewskiego:

Sceny i charaktery z życia powszedniego (1878)
Barani Kożuszek (1881, z czasów Sejmu czteroletniego)
Bezimienna – powieśćBiografia sokalskiego organisty
Boża czeladka (1858, wyraz spotęgowania uczucia religijnego)
Boża opieka. Powieść osnuta na opowiadaniach XVIII wieku
Bracia rywaleBratankiBrühl (1874)Budnik (1847)
Było ich dwoje
Całe życie biedna
Caprea i Roma (1859)
Cet czy licho?
Chata za wsią (1854)
Chore dusze
Ciche wodyCzarna Perełka (1871)
Czasy kościuszkowskie: Sceny sejmowe.Grodno 1795, „Warszawa w 1794 roku”
Czercia mogiła
Cześnikówny
Cztery wesela
Dawny palestrant
Diabeł (1855, obraz obyczajów za Stanisława Augusta)
Dola i niedola. Powieść z ostatnich lat XVIII wieku (1864, opowiadająca o czasach Stanisława Augusta)
Dowmund
Dwa a dwa cztery, czyli Piekarz i jego rodzina ( pod pseudonimem Kleofas Fakund Pasternak)
Dwa bogi, dwie drogi
Dwa światy (1856, przeciwstawienie arystokracji i szlachty)
Dziad i baba
Dziadunio (1868)
Dzieci wieku (1857, przeciw zmaterializowaniu ówczesnej szlachty)
Dziecię Starego Miasta (1863)
Dziennik Serafiny (1876)
Dziwadła
Emisariusz
Ewunia
Głupi Maciuś
Grunwald 1410
Grzechy hetmańskie. Obrazy z końca XVIII wieku
Herod babaHistoria kołka w płocie (1860)
Historia prawdziwa o Janie Dubeltowym
Historia o bladej dziewczynie spod Ostrej BramyHistoria o Janaszu Korczaku i o pięknej miecznikównie: powieść z czasów Jana Sobieskiego (1874)
Historia Sawki (1842)
Hołota
Hrabina Cosel (1873)
Hybrydy
Interesa familijne
Jak się pan Paweł żenił i jak się ożenił
Jaryna (1850, odznaczające się szlachetną tendencją w kierunku polepszenia panujących wówczas stosunków)
Jermoła (1857)
Jesienią
Kamienica w Długim Rynku
Kartki z podróży
Kawał literata (1875, z czasów Stanisława Augusta)
Klasztor
Klin klinem
Komedianci
Kopciuszek
Kordecki
Kościół Świętomichalski w Wilnie
Król i Bondarywna. Powieść historyczna
Król w Nieświeżu
Krzyż na rozstajnych drogach
Krzyżacy 1410
Któś
Kunigas (1881, na tle stosunków litewsko-krzyżackich w XIV w.)
Kwiat paproci
Lalki: sceny przedślubne (1873-1874)
Latarnia czarnoksięska (1843–1844, obraz ówczesnego stanu arystokracji i szlachty)
Listy do rodziny
Litwa za Witolda
Lublana
Ładny chłopiec
Ładowa Pieczara (1852)
Macocha
Maleparta
Męczennicy.Marynka
Męczennicy. Na wysokościach
Milion posagu
Mistrz Twardowski (1840, pierwsza poważniejsza próba literackiego opracowania znanego podania)
Mogilna. Obrazek współczesny
Morituri (1874–1875)
Moskal: obrazek współczesny narysowany z natury (1865)
Na bialskim zamku
Na cmentarzu – na wulkanieNa tułactwie
Na wschodzie. Obrazek współczesny (1866)
Nad modrym Dunajem
Nad Sprewą
Nera
Niebieskie migdały
Noc majowa
Okruszyny
Ongi
Orbeka
Ostap Bondarczuk (1847)
Ostatni z Siekierzyńskich (1851, idea rehabilitacji wszelkich rodzajów pracy)
Ostrożnie z ogniem
Pałac i folwarkPamiętnik Mroczka (1870, na tle wiedeńskiej wyprawy Sobieskiego)
Pamiętnik panicza
Pamiętniki
Pan i szewc
Pan Karol
Pan Major
Pan na czterech chłopach (1879, z czasów saskich)
Pan Walery
Panie kochanku: anegdota dramatyczna we trzech aktach
Papiery po Glince
Piękna pani
Pod Blachą: powieść z końca XVIII wieku (1881, o ks. Józefie Poniatowskim)
Poeta i świat (1839)
Polska w czasie trzech rozbiorów 1772-1799
Pomywaczka: obrazek z końca XVIII wieku
Powieść bez tytułu (1854)
Powrót do gniazda (1875, na tle dziejów reformacji w Polsce XVI. w.)
Półdiablę weneckie
Profesor Milczek
Przed burzą
Przygody pana Marka Hinczy. Rzecz z podań życia staroszlacheckiego
Pułkownikówna
Radca Maciek
Ramułtowie
Raptularz pana Mateusza Jasienickeigo. Z oryginału przepisany mutatis mutandis
Resurrecturi
Resztki życia
Roboty i prace: sceny i charaktery współczesneRok ostatni panowania Zygmunta III
Rzym za Nerona (1865)
Sąsiedzi.Wilczek i Wilczkowa
Sceny sejmowe. Grodno 1793 (1873)
Sekret pana Czuryły. Historia jednego rezydenta wedle podań współczesnych opowiedziana
Serce i ręka (1875)
Sfinks (1847, obraz ówczesnych stosunków artystycznych w Polsce)
Sieroce dole
Skarb
Skrypt Fleminga
Sobieradzka
Sprawa kryminalna
Stara Panna
Staropolska miłość
Starosta warszawski: obrazy historyczne z XVIII wieku
Starościna Bełska: opowiadanie historyczne 1770-1774
Stary sługa
Sto Diabłów
Syn marnotrawny (1879, z czasów St. Augusta)
Szalona (1880, na tle emancypacji kobiet)
Szaławiła
Szpieg (1864)
Śniehotowie
Tomko Prawdzic
Trapezologion
Tryumf wiary. Obrazek historyczny z czasów Mieczysława I-goTułacze (1868, z życia wygnańców porozbiorowych)
U babuni
Ulana (1842)
W baśń oblekły się dzieje
W pocie czoła. Z dziennika dorobkiewicza (1884 z czasów St. Augusta)
W starym piecu
Warszawa 1794 (1873)
Wielki nieznajomy
Wielki świat małego miasteczka
Wspomnienia Odessy, Jedysanu i Budżaku: dziennik przejażki w roku 1843 od 22 czerwca do 11 września
Wspomnienia Wołynia, Polesia i Litwy
Z chłopa król
Z siedmioletniej wojny (1875)
Z życia awanturnika
Zadora
Zaklęta księżniczka
Zemsta Czokołdowa
Złote jabłko
Złoty Jasieńko
Zygmuntowskie czasy. Powieść z roku 1572 (1846)
Zygzaki
Żacy krakowscy w roku 1549
Żeliga
Żyd: obrazy współczesne (1866, pisany w duchu asymilacyjnym)
Żywot i przygody hrabi Gozdzkiego. Pan starosta Kaniowski
Żywot i sprawy Imć pana Medarda z Gołczwi Pełki z notat familijnych spisane (1876, z drugiej poł. XVII. w.)

Cykl „Dzieje Polski” – 29 powieści z dziejów Polski w porządku chronologicznym (1876–1890, 76 tomów).
1. Stara baśń (1876)
2. Lubonie: powieść z X wieku
3. Bracia Zmartwychwstańcy: powieść z czasów Chrobrego
4. Masław
5. Boleszczyce: powieść z czasów Bolesława Szczodrego
6. Królewscy synowie: powieść z czasów Władysława Hermana i Krzywoustego,
7. Historia prawdziwa o Petrku Właście palatynie, którego zwano Duninem: opowiadanie historyczne z XII wieku
8. Stach z Konar: powieść historyczna z czasów Kazimierza Sprawiedliwego
9. Waligóra: powieść historyczna z czasów Leszka Białego
10. Syn Jazdona: powieść historyczna z czasów Bolesława Wstydliwego i Leszka Czarnego
11. Pogrobek: powieść z czasów przemysławowskich
12. Kraków za Łoktka: powieść historyczna
13. Jelita: powieść herbowa z r. 1331
14. Król Chłopów: powieść historyczna z czasów Kazimierza Wielkiego
15. Biały książę: czasy Ludwika Węgierskiego
16. Semko: czasy bezkrólewia po Ludwiku : Jagiełło i Jadwiga
17. Matka królów: czasy Jagiełłowe
18. Strzemieńczyk: czasy Władysława Warneńczyka
19. Jaszka Orfanem zwanego żywota i spraw pamiętnik: Jagiełłowie do Zygmunta
20. Dwie królowe
21. Infantka, książka w Internecie
22. Banita: czasy Stefana Batorego
23. Bajbuza: czasy Zygmunta III
24. Na królewskim dworze: czasy Władysława IV
25. Boży gniew: czasy Jana Kazimierza
26. Król Piast: (Michał książę Wiśniowiecki),
27. Adama Polanowskiego, dworzanina króla Jegomości Jana III notatki
28. Za Sasów
29. Saskie ostatki: August III